Galego: mozo de corda

Cuestións sobre o idioma dos nosos pais (significado de palabras, normativización, reintegracionismo, etc.).
cachafeiro
Socio/a
Socio/a
Mensagens: 684
Registado: sábado, 29 mar 2008, 01:44

Galego: mozo de corda

Mensagempor cachafeiro » quarta, 12 mai 2010, 22:43

Hoxe á mañá, no batepapo, Vilela preguntoulle a Rubí por uns terminos sobre oficios que os galegos facian aqui, en Arxentina.
Un deles era \"bufariñeiro\", que significa vendedor de baratijas (bufariñas: baratijas).
E o outro era \"mozo de corda\", un termo do mais despectivo cara ao noso pobo.
En 1936 a Real Academia Española introduce esta definición para a palabra \"galego\", é dicir, criado ou escravo. Esta acepción durou ata o ano 1970, en que se retirou porque (Camilo José) Cela acabou por facer que ou eliminasen.
Pero revolvendo este marabilloso mundo de internet, atopei un artigo de \"Galicia Hoxe\", que leva ese título e que estaría moi bo ler, pois sempre tiven a idea que estas definicións viñan dos paises acojedores dos nosos antepasados e non que saian do mesmo seo español.
Outra das cousas que puiden clarificar e da que de agora en mais non me atormentarán, é que isto de que \"á min todo me afecta desmesuradamente\", é cousa de galegos.
Alexandra Cachafeiro Camiña
Galego: mozo de corda
MARIÑA PÉREZ REI
Temos un lado vitimista que nos traizoa. Os galegos, digo. En canto alguén nos ataca un pouco ou nos critica reaccionamos irados e doídos. Unha e outra vez, saltamos igual que un resorte nun xoguete. Seguimos a voltas co uso pexorativo da palabra gallego en Latinoamérica, desprezo semántico que por certo, procede de aquí, de nuestra España cañí, non o inventaron alén mar, en todo caso especializárono. Que se tatexo, mozo de carga, tonto, lacayo? segundo un ou unha se desprace por Bolivia, Arxentina, Paraguai ou Costa Rica o insulto vai xirando ao ritmo do eixe da terra e muta milagrosamente en variantes pexorativas. As Reais Academias do cono sur non dan feito para retirar canto antes as acepcións insultantes que tanto nos agriden. Non digo que non, pero seguimos pretendendo cambiar na lingua e nos seus soportes inmediatos as miserias morais da sociedade, antepoñendo moitas veces unha cousa a outra. Ás veces semella ser un desvío de atención. Está claro que é máis fácil vociferar contra un dicionario que nos falta no xentilicio, que procurar prestixiar o traballo e a dignidade dos galegos en toda América Latina levantando país, estudando os fillos, creando empresas e integrándose a marchas forzadas noutra cultura. Non foi mellor o trato que recibiron os italianos, pero nós seguimos cultivando o noso deixe de vítimas, erre que erre. Independentemente de que algún dicionario especializado debería seguir incluíndo as acepcións que tanto nos ofenden, sobre todo por explicar o seu uso na literatura da época (a non ser que tamén a borremos do mapa), por suposto que é bo que se vaian limpando usos despectivos en palabras que designan colectivos de persoas, por respecto e por modernidade. Pero entón sexamos coherentes e suprimamos dos nosos dicionarios barbaridades como \"negrada\": despectivamente, conxunto de persoas de raza negra, ou \"xudiada\": faena mal intencionada ou inxusta contra alguén ( ambas as dúas extraídas do noso dicionario Xerais, por poñer un exemplo e sen buscar demasiado). Ao mellor resulta que somos todos uns racistas e uns sionistas declarados. Ao mellor é que a sociedade e a lingua gardan pousos de vellos rancores ou costumes rancios que hai que ir depurando. Todas as sociedades e todas as linguas. O galego tamén.
O peor de todo é a impresión de que aos galegos todo nos afecta desmesuradamente. Non debían ir tocando óso xa? Será por falta de confianza, por inseguridade? Agora, aínda por riba, somos o clamor dunha maioría silenciosa, paradoxo que só se podía dar nestas terras, o caso é que cando alguén carga contra nós non sempre nos defendemos con intelixencia e con agudeza. Contra a impertinencia dos comentarios máis ignorantes contra do noso, deberiamos tirar un pouco máis da retranca galega, que a temos un chisco infrautilizada. Tampouco estaría de máis que algúns que tanto se doen se deixasen ver polo seu correspondente colexio electoral cando toca e exerzan desde alí a súa opinión. Somos o que somos pese a quen lle pese, mesmo a pesar das nosas propias aspiracións, pese ás reais academias que nos deturpan o xentilicio, ao Steiner máis decrépito, aos chistes de galegos e ás frases feitas sobre os galegos, a calquera informe antediluviano das FAES que pretende demostrar a inexistencia do galego como lingua (que tamén hai quen non ter que facer) ou a pesar dos gobernantes que ignoran a nosa historia. A ver se van tocando en óso dunha vez. Orgullo e retranca. Magnífico Ferrín á fronte da Real Academia Galega: non hai que perder tempo con polémicas rancias.
http://www.galiciahoxe.com/opinion/gh/g ... ia-529911/

silvine
Ex-membro
Mensagens: 159
Registado: quinta, 06 mar 2008, 02:59

Galego: mozo de corda

Mensagempor silvine » quinta, 13 mai 2010, 01:36

Siempre una buena pregunta vale mucho. En este caso ha disparado búsquedas. Así que se agradece la pregunta y la respuesta que aquí ha dado Alexandra.
Me permito agregar este artículo, de 2001, precisamente porque buscaba satisfacer el pedido del señor Vilela.
Aquí va mi aporte.
Do racismo ao paternalismo, sen pasaren pola História
por Maria Pilar Garcia Negro
(artículo correspondiente a la 17.º edición de \"Terra e Tempo\", dixital galego de pensamento nacionalista, mayo a agosto de 2001. En http://www.uniondopovogalego.org/terraetempo/17-7.htm)
“Botei cuarenta anos da miña vida demostrando que os galegos éramos seres bípedos”. Tal aserto do ilustre compatriota Eduardo Blanco Amor non ten de boutade máis que a aparéncia. Na verdade é a resposta a unha vella e persistente campaña anti-galega, a que en grande medida contribuiu a literatura española durante vários séculos, que nos situou no infra-humano, no hipo-histórico portanto, campaña que non teña probabelmente comparanza coa emprendida con outros povos da Europa. O castigo inflixido á Galiza, após deixar de ser reino hexemónico e competitivo no cuadro político da Península Ibérica, é o próprio do trato que se dá ao vencido que foi en extremo rebelde e independente, o que custou domear e reducir até o ponto de o borrar da Humanidade, do mundo dos bípedos racionais. A monarquia castelá, con efeito –e toda a montaxe de poderes que a sustentaba–, ensaia cos galegos, antes do que cos habitantes de América, os métodos de domesticación e redución próprios de toda política colonizadora, que, en tempos onde non era moda precisamente o “politicamente correcto”, se desvelan en toda a sua crueza racista e punitiva. Claro é que esta carga represiva non se esgotaba na caracterización pexorativa do galego: era utilitária, funcional, para a construción do mito do español, nunha metonímia elefantiásica do castelán que non consentia convívio, no seu domínio político, con nengunha outra parte da Humanidade con diferente território, economia, civilización, língua ou socioloxia. Asi é como se emprende un teimudo proceso de vaporización e secuestro da história (aquela en que a Galiza era raíña e non escrava) e, como se verá, de animalización do vencido.
Como nos mellores manuais de trato ao colonizado, semellante operación depredadora convive, naturalmente, coa sua explotación laboral e económica. É un animal, mais un animal de carga que presta imprescindíbeis servizos, tal e como dramatizara esplendidamente Shakespeare en The Tempest.
Esta desfiguración da história, no que atinxe á literatura, comezou moi cedo. Asi, se no ecuador do século XV, o Marqués de Santillana informaba de que “Non ha mucho tiempo qualesquier deçidores e trovadores destas partes, agora fuesen castellanos, andaluçes o de la Extremadura, todas sus obras componían en lengua gallega o portuguesa”, no século seguinte, con toda naturalidade, Lope de Vega caracteriza a Galiza como “nunca fértil en poetas” ( ! ) ainda que si en “casas nobles, / ilustres capitanes y letrados” (o selo da sua desorbitación e exercício da política fóra dela mesma). Escolma Castelao no seu Sempre en Galiza vários testemuños, dos centos deles existentes, que dan fe do agradábel retrato que de nós se facia: “De España muladar”, “Porque se avergüenza el Santo/ de mostrar que está en Galicia”, “gallegos y montes” igualmente horrorosos ... Todas as lamentacións por o apóstolo Santiago estar enterrado, segundo a lenda, na Galiza, teñen a ver coa discusión sobre a titularidade do Patronato de España, co Santo militarizado en “matamoros” en retesia con Santa Teresa, polémica que tamén vai valer para vituperar máis unha vez a imunda terra que o albergaba.
A ollada depredadora é común a tírios e troianos. Asi, Larra, o moi liberal e europeísta Larra (que morre, precisamente, o ano en que nace Rosalia de Castro, 1837) obsequia-nos con sentenzas tan gratas como esta: “[El gallego] es un animal muy parecido al hombre, inventado para alivio del asno”. En 1839, Ramón de Mesonero Romanos, que pasa por mestre do costumismo español, compón un retrato de “provincianos” en Madrid, no seu relato “La posada, o España en Madrid”, ben interesante e no que nos deteremos un bocado. O dono dunha pousada de renome, en Madrid, decide traspasá-la, e a este reclamo concorren candidatos a faceren-se co negócio de diferentes procedéncias : un toledano, un valenciano, un catalán, un maragato, un andaluz, un cántabro, un aragonés, un extremeño, un “castellano viejo” e, naturalmente, un galego. Todos eles son descritos conforme ao tipismo tópico do estereotipo compracente ao paradigma madrileño, máis todos, agás o galego, teñen unha virtude, ou unha graza, particular. O andaluz, por exemplo, é “mozo despierto y aventajado de ingenio, rico de ardides y de esperanza, aunque de bolsa pobre y escasa de realidades”. Vexamos con que trazos é pintado o noso paisano :
“Contraste singular y antítesis verdadera del ricachón de Azumbres formaba el mísero Farruco Bragado, hijo natural de la parroquia de San Martín de Figueiras, provincia de Mondoñedo, reino de Galicia. Este infeliz ser, casi humano, en cuyo rostro, averiado del viento y ennegrecido del sol, no era fácil descubrir su fecha, hacía tres semanas que había arribado a estas cercanías de Madrid, a bordo de sus zuecos de madera, y en compañía de una columna de compañeros de armas, que con grandes hoces y el saco al hombro, suspendido de un respetable palo, venían desde cien leguas, al son de la muiñeira, a brindar su indispensable ministerio agostizo a todos los señores terratenientes y arrendatarios de nuestra comarca; excepto, empero, el término del lugar de Meco, adonde ningún gallego honrado segaría una espiga, siquiera le diesen por ello más oro que arrastra el Sil en sus celebradas arenas”.
Velaí temos un de tantos compatriotas emigrados temporalmente a Castela, para os labores da seitura, ser “casi humano”, que, como o resto dos seus paisanos , era retribuído –segundo certificaba a própria Pardo Bazán– cunha paupérrima ración de comida e un xornal exíguo. Mais a este galego vai sorrir a fortuna, en forma de billete de lotaria que lle proporcionará nada menos que catrocentos reás. Con tan importante capital, concorre á cita do traspaso, facendo-se ouvir, segundo o autor, cun “gruñido semejante al último ¡ay! del infeliz marranillo cuando cede la existencia al formidable impulso de la cuchilla” . Asi fala Farruco:
“—Es el casu –prosiguió Farruco– que non sé cómo icirlu; peru, si ma dan el edificiu, y toudo lu que en él se contién, ainda mais, la moza, para mí solitu, pudiera ser que yu meta de traspasu hasta duscientus riales, pagadus en cuatru plazus desde aquí hasta la Virgen del outru agostu.
—¡Bravo, bravo! -volvió a resonar por el concurso, en medio de estrepitosas carcajadas-. ¡Bien por Farruco el segador! ¡Doscientos reales en cuatro plazos! Vamos, señores, animarse, que si no, queda el campo por Galicia. ¡Viva Santiago! ¡Uff !...”.
Animal –e non dos listos-, e imbécil, ao pretender facer-se cargo dun traspaso, na poxa de aspirantes, polo que outros oferecen até dous mil pesos e máis. O adxudicatário vai ser, para arredondar o esquema, o “castellano viejo” que, ainda que non ten cartos, ten a habeléncia de gañar a vontade da afillada do proprietário, co que este, ferido na sua “honra”, ten que aceitar a solución económico-matrimonial.
Desta “cinematografia” absolutamente racista, non doutra, vai partir a apoloxia dignificadora que os escritores do Renacimento galego comporán, con Rosalia de Castro á cabeza, na sua obra inaugural. Ser humanos como os que máis non era, no caso da Galiza, unha redundáncia senón unha revelación. Nesta clave defensiva, reabilitadora, humanizadora, é na que cómpre lermos os primeiros manifestos literários do XIX galego (nomeadamente, Cantares Gallegos), tanto no que di respeito do clima, como do território, o vizoso da sua vexetación, a riqueza da sua cultura popular, o tesouro de sentimentos das suas xentes ...
Sen solución de continuidade, a literatura e outras artes españolas entran no século XX popularizando o mesmo tipo de “gallego”. As zarzuelas, xénero popularísimo e de difusión masiva, vén refamiliarizar o público español coa figura da galega, criada de servir ou ama de cria, ou do galego, de ofício “sereno” nas ruas de Madrid ou aguador ou mozo de corda (acepción de “gallego” que figuraba no Diccionario da Real Academia Española até a sua edición de 1956): tipo indolente, lento até a exasperación, pasmado ..., falto de calquer homologación posíbel na capital: si a tiñan, claro está, a chulapa, o andaluz gracioso, a maja, o avispado comerciante doutras terras ... Cando, no albor do século, comeza a ser tema candente o “problema” catalán como antes o fora o basco, Galiza non existia como problema, pois eramos un povo de “almas rendidas” (Ortega y Gasset), fémia chea de ondulacións na sua paisaxe, precisada da sábia man reitora do varón (“Castilla, ancha y plana como pecho de varón”), pois por si própria non se saberia rexer. Pasamos, noutros casos, do racismo directo ao paternalismo comprensivo. Como recorda Luís Caparrós Esperante1 , a Galiza, na ollada de Unamuno, aparece caracterizada como muller antiga, igualmente necesitada de protección e tutela; os galegos precisan sair da moleza da sua terra (emigraren) para seren alguén, para despertaren do seu anestésico letargo (“gallegos a la española”):
“A primer golpe diríase una tierra juvenil, viéndola vestida de verdura y envuelta en frescor; pero no es así, sino tierra vieja, o madura y adulta si se quiere. Apenas se descubre, sino a muy largos trechos, las entrañas berroqueñas de la tierra, ni la roca aflora al suelo. Aguas seculares han tenido tiempo de desgastar y pulir los desgarrones del terreno; las esquinosas sierras, tal como surgen de las roturas y levantamientos, se han ido hundiendo y desmoronando en montes terrosos y chatos, de contornos ondulantes y sinuosos, como de senos y caderas mujeriles, a la vez que se han ido rellenando los valles y vagüeras. El esqueleto de la tierra hase ocultado bajo la carne mollar, sin que asomen juanetes ni pómulos de escualidez. Y luego la frondosa cabellera de castaños, pinos, robles, olmos y cien otras castas de árboles, cubriendo aquellas redondeces y turgencias, dan al paisaje un marcado carácter femenino. Y como tal atrae a sus brazos, y llama a reclinarse en reposo en su regazo, a soñar en las haldas de sus montes; es un paisaje habitable, que seduce como un nido incubador de morriñas y saudades ; es una naturaleza humanizada, hecha mansión del hombre, lugar de descanso en que os aduerme como caricia tibia un aliento de humedad y las quejumbres dulces de los pinos. Y en este paisaje, que convida al reposo y al ensueño, hay que luchar rudamente y en despejo de vela para poder vivir y arrancarle el sustento y mantenerle para que mantenga. Es un país femenino”.
... ... ...
“Los gallegos son distintos en su tierra y fuera de ella. Aquí, debido acaso a condiciones climatológicas, hacen poco o no hacen nada. Una abrumadora laxitud los consume. Sin embargo, al salvar las montañas de su país, se les ve trabajar y progresar. El trasplante influye en Vds. muy elocuentemente. Nacen y crecen débiles, ascienden a la cima, se les secan los huesos y luego llenos de energía, acometen las más grandes empresas y triunfan en ellas. Son otros ya.”
O delicado Azorín, deputado cunero por Ponteareas, non pode substrair-se ao relato da viaxe en tren ao “fin do mundo”, símbolo ( ben actual, por certo ) da distáncia ( política, que non física) da Galiza a respeito da capital do Estado e dos desígnios do poder español :
“ Mondariz se halla en el fin del mundo: non plus ultra. Y además está lleno de pequeñas contradicciones, sorpresas, antinomias y paradojas. Ya el viaje os ha causado una leve contrariedad: viajar en un tren galaico es tener la sensación neta de que el coche en que camináis va a desencuadernarse de un momento a otro, marchándose por su lado cada tabla, cada tornillo, cada rueda, cada resorte, cada herraje. Y si este tren es un modesto mixto –como el tren en que yo he viajado- entonces vuestro pavor aumenta y perdéis toda noción de ferrocarriles, de tiempo, de espacio, de Galicia, de España y aun de Europa.”
... ... ...
“ ¡Ah! ¿Dónde estamos? ¿Ha sido todo un sueño? Horas de tren, horas de tren, horas de tren ... Despertamos como de un sopor profundo. ¿Dónde estamos? Otra vez la barahunda cortesana, el estrépito, los periódicos, el Congreso. ¿Ha sido todo una alucinación? ¿No habremos estado en la remota Galicia? ¿No será aquel país, misterioso y lejano, con su mar fosco y sus montañas trágicas, una leyenda de una hermosura insuperable?.”
Desta paisaxe intelectual, realmente estimulante, proceden análises e valoracións moito máis recentes, que abonan a tese de que a Galiza segue a ser, para a parte máis nomeada da inteligentsia española, “sitio distinto”. Asi, para Pedro Laín Entralgo (La Voz de Galicia, 7 Agosto 1992), foi a Galiza quen mellor resolveu a dualidade conxénita do que non é propriamente español: a “particularidade” resolve-a cos xénios locais : Rosalia, Curros ou Castelao. A entrada na “Patria grande” con figuras “universais” como Valle Inclán, Torrente Ballester ou Cela. Xa baixamos da picota: agora non só subimos ao pódio do humano, senón que somos exemplo para resolvermos contradicións identitárias próprias e alleas.
*****
... e a (anti)história continua. Con toda a naturalidade, podemos ler, en publicación recente, que, se o finado pai do actual Xefe do Estado nunca se dedicou a “borbonear”, menos ainda consentiria ter sido “gallegueado” por Franco. En calquer tertúlia radiofónica, “gallego” segue sendo o cualificativo que se aplica a calquer español que se manteña na ambigüidade, no eclecticismo ou, simplesmente, que queira ponderar a sua opinión. En concursos televisivos próprios do subxénero prostibular, penaliza-se o sotaque galego dun concursante, de Ourense, obrigado a acudir, a diferenza dos seus colegas homologados, a aulas de logopédia, para erradicar tan impresentábel defeito. A galega en Madrid é Ludivina, criada do Sr. Aznar, Presidente do Governo de España, en programa humorístico onde as voces imitan personaxes radiofónicos que seguen compracendo o mito avelloucado.
Claro está que os mitos adoitan ser fortemente utilitários na sua carga represiva e hierarquizadora, como é o caso. No estereotipo imposto do “español” o galego non cabe, non sendo subordinadamente. Onte, baixo morfoloxia zoomórfica, baixo outra espécie distinta da humana, cuxa inferioridade manifesta aforra calquer análise racional da sua existéncia. Hoxe, baixo formas máis sofisticadas, máis confusas (e, desde logo, con coartada funcional dos “gallegos a la española”, na Galiza, en Madrid, en Europa e polo mundo adiante).
Asi que rematemos estes pobres apontamentos cun esconxuro de luxo, da man de Castelao, nunha sua viñeta, magnífica como tantas: “¡Usted es un gallego! — Y usted es un estúpido”. E sigamos, con Castelao, construindo a nosa história.
Maria Pilar Garcia Negro, (Lugo, 1953). Doutora en Filoloxia Hispánica e Galego-Portuguesa. Especialista en sociolingüística.
1 Vid. “Galicia na literatura do 98 (filoloxía, política e rebaixas)”, Grial, nº 145, Xaneiro-Marzo, pp. 33 – 54.


Voltar para “Lingua galega”

Quem está ligado:

Utilizadores neste fórum: Nenhum utilizador registado e 1 visitante