(Adicado a Anavilat, Ana de Vilatuxe.)

VilatuxeDurante os últimos tempo veño pescudando cal podería ser a orixe do topónimo Vilatuxe, e coa inestimable axuda do libro Toponimia Céltica de Galicia, de Joaquín Caridad Arias, e as achegas que desde Arxentina me ten enviado Higino Martins Estévez, penso que cheguei a unha hipótese sólida acerca da etimoloxía desta parroquia do Deza.

Vilatuxe, a Vila de Tossio

Dado o común que é formar topónimos a partir de Vila + nome de persoa, a pescuda centrábase en atopar algún antropónimo documentado que puidese dar en Tuxe. A pista deuma Caridad Arias, ao falar no seu libro dos antropónimos Tossio e Tossia, documentados noutros lugares de poboación celta. O segundo tería dado no noso territorio os topónimos Toxa (río, por certo, non lonxe de Vilatuxe), e A Toxa (illa), por exemplo. Isto faría plausible que o nome correspondente masculino, Tossio ou Tossius (Caridad Arias cítao transcrito con dúas S), tamén fose frecuente entre os célticos galaicos.

(…) Toxobrañío (Coruña) es un antropónimo compuesto, con primer elemento Tossio, Tossius, Tossia* (cf. Tossa de Mar, Tarragona, A Toxa, Coruña y Pontevedra) y segundo elemento Brann-inus (…)

* = CIL III 8896, 8806 y XIII 10010

Xa temos que Tossia/o podería dar perfectamente Toxa/o, e a trasformación de o (breve) en u semella tamén lóxica. Agora ben, cal é a explicación para rematar o topónimo en -e?

Segundo o propio Caridad Arias, a desinencia -ussius pode derivar en galego en -uxe (caso xenitivo: -ussi -> -uxe). Xa que logo todas as pezas encaixan: Villa Tossi (a vila de Tossio) remataría evoluíndo a Vilatuxe.

Que significa o antropónimo Tossio?

Agora que temos a un posuidor da vila romana que daría nome á parroquia, queda preguntarnos polo significado dese nome céltico.

Ao respecto, coméntame Higino Martins Estévez, o autor de As Tribos Calaicas:

É um antropónimo céltico igual ao apelativo céltico que deu o nome do emblemático tojo, ao cabo não outro que um adjetivo também testemunhado no topónimo (a) Toja. *TOGIO- “grato, objeto de escolha” é a habilitação como adjetivo do nome verbal (uma espécie de infinitivo) *TO-GEUS “escolha; escolher”, formado com a preposição TO e a raiz indo-europeia *geus- “provar; degustar”. Dessa raiz o lat. gustus, etc. De *TO-GEUS vem o gaélico togu. No caso da Toja o qualificativo é direto, no do tojo é um eufemismo, com paralelos que Coromines documenta nos Pirineus. Ao ser pungente, recebeu o qualificativo por ironia.

Logo a base etimológica seria o híbrido latino-céltico *Villa Togii, onde Togii é o genitivo ou caso possessivo de Togios “grato, agradável”. Tenho visto que também há um lugar Tuje (Tuxe), sem villa.

Efectivamente, se pescudamos en dicionarios etimolóxicos, indícannos que toxo é palabra prerromana, da que pasaría tamén ao castelán por medio do galego-portugués como tojo.

Porén, eu permítome o atrevemento de lle facer unha corrección ao profesor Martins:

ToxoPenso que na asignación dese nome (digno de ser colleito, máis que escolleito) a esta planta non nos atopamos nun caso da típica retranca galaica (e céltica). Debemos lembrar que o toxo, como leguminosa omnipresente nos montes galegos, foi unha das plantas máis valiosas para o mantemento da fertilidade dos nosos campos durante séculos, cando non milenios. Apañar o toxo forneceu sempre fertilidade, pois é unha leguminosa que fixa nitróxeno, e xunto cos excrementos dos animais domésticos (e dos propios humanos) foi o único fertilizante a man dos nosos antergos labregos. De feito, hao volver ser de aquí a non moito, coa terminal escaseza dos fertilizantes de orixe fósil, pero iso xa é outra historia.

Xa que logo, toxo como digno de collerse é un significado absolutamente verosímil e nada irónico, moi acaído a esta magnífica familia de plantas.

Coido que por este significado (planta valiosa, sustento da fertilidade dos campos), e por ser de fermosas flores, case endémica de Galiza, e ter potentes pinchos que a saben defender, sería fermoso antropónimo que recuperarmos.

Este nome evoluído á fonética actual sería Tuxo ou Toxo (como o nome común do Ulex europaeus), e Tuxa ou Toxa na forma feminina. Coido que é un fermoso antropónimo que recuperarmos entre os galegos, mesmo tamén na súa forma arcaica Tossio/a. Se cadra algún futuro neno ou nena nado en Vilatuxe podería levar estes fermosos nomes como o antergo celta que lle deu nome á parroquia.

De Tossio ou Togio… a Toxo, en calquera caso

[ACTUALIZACIÓN 26/04/2011]

Aclárame amablemente o profesor Martins, que el suxire Togio (pronunciando o -gi- aproximadamente ao xeito actual portugués) e non Tossio:

Tenho de precisar que, do ponto de vista românico, não há dúvida de que o nome do tojo e o do topónimo Toja tiveram nas primeiras documentações registos que provam que a sibilante era sonora antes do ensurdecimento produzido no galego moderno. Precisá-lo na verdade é ocioso desde que tojo com J sonoro é a forma viva em português, que não sofreu as interferências do galego.

Quanto ao sentido que teria o étimo *TOGIO-, na verdade parece ter sido “grato, agradável”, sentido que sim deriva daqueloutro de “preferível, objeto de escolha”.

O tossio- ementado (que reitero não registo em céltico antigo ou nas neocélticas), na gramática histórica românica (que devemos aplicar aqui por ter caído no romanço ao perder-se o céltico final), devia dar sibilante surda, que o português também escreve com X, que não deu. Um é baixo, caixa, deixar, e outro tojo, Toja e Vilatuje.

Lamento não acordar, mas devo ser fiel ao que parece pacífico em filologia românica e aos dados comprovados do pouco que sabemos do céltico antigo. Não me estenderei: Vilatuje tem de vir de Villa Togii. A minha etimologia pode ser contestada, mas o dado certo é que tojo em português sempre levou um J sonoro, que apoia a minha hipótese.

Sei que parece prolixo, mas não sei dizê-lo doutro jeito e tenho de ser fiel à verdade. Também sei que che complico a magnífica proposta de instaurar um nome céltico para nenos, que comparto, que devera ser Togio, Togia, com o problema que hoje arrasta a ortografia castelhana do galego oficial.

Coido que en calquera caso, hoxe en día escribiríamos Toxo/a ese nome, así que a renovación antroponímica non tería dúbida se non a baseamos na escrita antiga. Coido eu que é bastante probable que o nome que documenta na epigrafía Caridad Arias (Tossio) e o que cita baseado na etimoloxía Martins Estévez (Togio) en realidade fosen o mesmo, é dicir que estaríamos diante de dúas maneiras de escribir o mesmo (igual que pasa con toxo/tojo, nas dúas orotografías galegas). Debemos lembrar que Tossio tería sido trascrito por romanos, pouco coñecedores da lingua celta, ou mesmo podería reflectir unha variante local dun mesmo antropónimo pancéltico. Debemos ter en conta que un romano nunca grafaría como Togios este nome, xa que el pronunciaría iso como Toguios. Así que para ese son fricativo palatal sonoro que eles non tiñan, coido que é verosímil que usasen -ss-. Nós hoxe en día en galego usaríamos -x-.

Chamárase Tossio, Tosio ou Togio ou poboador que deu nome a Vilatuxe, hoxe diríamos en calquera caso Toxo ou Tuxo. E o significado orixinal relacionado cos toxos, plantas dignas de escolla/colleita, penso que tamén é coherente en ambos os dous casos.