Aos contidos etnogŕaficos que levamos publicados nestes anos sobre os ritos do lume en Galiza relacionados coa noite de San Xoán e outras (A noite de San Xoán para os galegos, A noite de Sanxoán: lume, auga e herbas, Mitos e cosmovisión: A importancia do lume na cultura galega, etc.) engadimos hoxe este capítulo do famoso libro de Xosé Neira Vilas Memorias dun neno labrego, onde se fai unha fermosa descrición literaria dalgúns destes ritos.

O fumazo

Ese ano deixáronme ir. E eu sentín un desafogo coma se tivese medrado de súpeto. Non era pra tanto, pero como sempre me tiñan coutado…

Comigo iban Secondino, Lelo e Moncho. Dempois axuntóusenos Serafín do Pesco. Levabamos cordas e fouciños. Eu collín na espeteira o máis novo, acabado de cravuñar.

Percorremos montes e camposas; andivemos por roleiros e prados, e pola veira do río. Trouxemos cadanséu feixe. O recendo das erbas e a ilusión do fumazo empurrábannos. E non había pernas cansas nin zocos que magoasen.

Anoitecía. Pousamos os feixes na encrucillada e sentámonos darriba deles. Algunhas mozas pasaban prá fonte.

– Facede un lume ben grande -decíannos sorrindo.

Un carro de monllos viña renxendo, anteposto. Detrás, un home e unha muller.

– ¿Seique teremos fumazo? -o home deu unha pancada no meu feixe.
– Sí, señor -dixen eu.
– Os rapaces non se esquencen do San Xoán -terciou a muller. E seguiron co carro anteposto polo camiño da aldea.

Aquela tarde -primeira vez que me deixaban ir- adeprendín pra sempre a escoller as prantas sagras: estalotes, erba de Santa María, faisca verde, follas de castiñeiro e de bieiteiro, ponlas de oliva, codesos, follas de loureiro, troviscos, ponlas de nogueira, rosas de nabo e romeu.

Amoreámolas no meio da encrucillada e dempois de cear puxémoslle lume. Foi chegando xente. Mocedade, vellos, nenos… A aldea polo pé. Xerras de viño, pandeiretas, unha gaita. Contou o tío Anselmo da Regueira que nos seus tempos de rapaz o fumazo era máis locido. Andrómenas. Todos os vellos din o mesmo das cousas que facemos os novos.

O fume, un esteo groso e moi longo de fume, rubía paseniño, canso, escuro, sin esparexerse. A noite era maina, queda, coma se fose finar o mundo. E nós veña de atizar as erbas, mentras mozas e mozos, collidos pola mao, brincaban por riba do fumazo decindo:

“Sálvame
lume de San Xoán.
Que non me morda cadela nin can”.

Comenzou a tocar o gaiteiro. As mulleres e os homes beilaban darredor do lume. Semellaban tolos. A cada tanto bebían viño e atruxaban.

Era máis de meia noite. Dempois de tanto trafego eu estaba canso. Senteime nunha beira, ó pé do fouciño e da corda. A xente seguía a danzar con farnesía. Era unha muiñeira que non acababa máis. A palleta e o fol non se querían ceibar do gaiteiro e arrastárono por entre pedras e cañotos. E todos bebendo, e atruxando. O fume deixou de rubir e comenzou a mesturarse coas mulleres e cos homes. Dalí a pouco todo era fume e borralla. Soio quedaba o gaiteiro, sangando, arrastándose pola encrucillada. Pero non tardou en desaparecer tamén, envolveito na brétema do fumazo. E a gaita calou, pero foise hinchando, medrando dunha maneira que arrepiaba. O vento sopráballe pero non a facía sonar. Hastra que estoupou, metendo un gran estronicio.

Espertei…

Moita xente marchárase. Pra romatar a festa do fumazo botaron un foguete, que foi o que me fixo acordar. Meu pai colleume por unha mao e fómonos. Polo camiño atopamos algúns mozos que arrastraban cardos a meio chamuscar. Disque os guindan nos tellados pra escorrentar as meigas.

A noite era quente e misteriosa. Os spaos tocaban o seu pínfano nas hortas. Cada pequeno ruxido facíame tremar. Pra máis déuselle a meu pai por contarme algunhas cousas que esa noite se acostuma facer. Díxome que hai mozas que deixan craras de ovos no peitoril da xanela, e pola mañán fan comparanza do seu porvir co feitío que teña o ovo. Outras, con amores fuxidos, collen peniscos de cardos e envólvenos con papeis en pequenas trouxas; por fora escreben o nome de cada mozo, e póñenas no leito, debaixo da almofada. O día de San Xoán, ben cedo, ceiban as trouxas e se abrollou algunha frol quer decir que voltará o mozo cuio nome está sinalado no papel.

Meu pais estaba de chós. Faloume de rapazas que lavan a faciana na amañecida de San Xoán, con auga na que meteron de víspora erba cruzada; e que nalgúns sitios se bota o gando fóra, e a roupa dos enfermos, e que se aparecen meigas…

¡Qué sei eu cántas cousas! Entre o soño que tiven na encrucillada e aquelas historias puxéronseme os pelos de espeto. Bó foi que axiña chegamos á casa.

– Mañá hai que madrugar, chacho -dixo meu pais.
– Coma sempre…
– Coma sempre, non -atalloume de boa maneira-; temos que ver beilar o sol.

E vímolo beilar. Estabamos na Agra Vella. O ceo amostróusenos limpo como unha patena. Fóramos gradar pra o millo temperao. Paseniño, foise erguendo por detrás do coto e guindou na terra as súas barbas lumiosas. Entón paramos o gando e botamos unha ollada no horizonte.

Como era de día, non me amedoñei, pero o sol, tal como meu pais mo anunciara, beilaba como un tolo aquela mañán.