Daquela, inda os animais falaban.
Foi un día en que ao can vello corrérano a paus do palleiro. Estarrecíalle o corpo de cavilar como a tía Marica, brincando con el a fungueirazos, berraba coma unha condenada:

¡Larchán, lambón, sempre a durmir, sempre a durmir e os nenos a levar a froita. ¡Larchán, lambón, que non ganas nin o caldo que comes!
Emandáballe cada fungueirazo que tocaba ao bater cal se bouraran nunha táboa.
O can vello inda camiñaba raposeiro, abaixado o lomho, o rabo entre as pernas, as orellas cabanas e a pousiño, a pousiño, non fose o demo que o diaño da vella voltara co fungueiro a lle mallar o lombo por mor de lle crebar as costelas se é que algunha lle quedaba enteira. Tiña moitas ganas de se deitar, non podía máis co corpo e as pernas non lle termaban pero, tanto era o medo que pillara, vira tan chegada a morte, que decidíu non parar en canto saíra do rueiro. Coas poucas forzas que tifia, nunha arroutada matinou salvar o derradeiro curral para chegar a unha chousa que o levaba ao monte e principios a correr e, ao cruzar pola porta, brincou riba del algo que de primeiras non soubo o que era pero púxolle moito medo. Mirando de esguello reparou noutra vella cun coitelo na man que viña co anceio de o pillar. O can meteuse por unha silveira para esconderse e pareceulle que a vella tamén o seguía mais, despois, decatouse de que era o galo o que ía tras del.
-¡E logo, compadre galo! ¿Como foi que fuxiches da casa do amo? -preguntoulle o can.
-Éravos moita hora, compadre can, o demo da vella seica agardaba un amigo para unha encherolada e fixo mentes de se dar unha farta cos meus pelellos, asegún falaban as pitas, e eu, daquela, fun e lisquei. E ti, compadre can, ¿como é que foxes tamén?, ¿foi por mor de teres rapiñado na cocina ou trabaches á vella?
-Nin roubei cousa endexamais nin trabei o cu da vella. ¡Mellor fora! Botáronme a paus porque vou vello. Cando novo fun fero e prendéronme nas cepas do hórreo, gardeilles a casa, tornei o raposo do curral e os rapaces da horta, e agora, de vello, móenme a paus e din que son un larchán porque xa non me acae outra cousa que ir durmir no palleiro.
¿E agora que vas facer? ¿Tornas á casa?-dixo o galo. -¿A casa? ¡Ca! ¡Calquera volve! ¿Para que me mallen o lombo? ¿E ti?
-¿Vou ir eu? ¿Para me facer degolar? ¡Non che é por aí! Eu bótome ao monte se ti vés para me gardares do raposo, e facerálo, ¿nonsí, compadre?
-Facerei se ti o queres, mais estou tan vello para cazar que non sei de que hei vivir.
-¡Deixa que xa arranxaremos! ¡Facemos unha irmandade e ti verás que ben nos vai ir!
-¡Fagámola, daquela!
Coa mesma puxéronse en camíño, cando, do máis alto da árbore que os asombraba, caeu unha cousa entre eles. Era o señor gato que andaba fuxindo por mor duns trancazos que
apañou por roubar un raxo na cociña. Logo contou a súa historia e pediu que o deixaran formar na compaña: de contado marcharon todos xuntos a andar.
Levaban xa moito camiño e, ao pasar por un mato, oíron ondear un burro e o galo propuxo de ir onda el, e ao chegar, díxolle:
-¡E logo, compadre burro! ¿Seica está contento, que canta moito?
-¡Estou, abofé!
-¡E como pode ser eso vivindo na compaña do home?
-¡É porque me botei fóra da súa casa! -Dixo o burro.
-¿E logo?
-O traballo era moito e moi negra a fame. No lombo xa non tiña onde levar un pau que non me esfolara. Matinei de facer o morto e, cando o amo foi contarlle a un veciño para me arrincar pelella, fun, e aos catro pés, deixei o curral.
-Fixeches ben, abofé! -dixo o galo.
E así foi como o compadre burro fixo compaña co can vello. co compadre galo e co señor gato. Unhas veces cantiñando e outras deténdose para pacer ou rebuídar chegou o serán. Os animais fixeron concello e decidiron buscar o mellor sitio para pasar a noite. O galo empoleirouse nunha póla baixa dun carballo, foi aos brincos ate chegar ao pindirico, dende alí axexou aos catro ventos e viu unha casa illada entremedias da arboreda e rodeada de boa herba. Baixou a escape e chamou aos seus amigos.
O gato achegouse correndo á casa para mirar se é que había xente e, de chegado a ela, foi de arrastras para que non o visen e pasou da porta para dentro. Non había ninguén e, por eso, víase cinza na lareira, tiñan palla os cochos da cociña e recendía aos ovos. O gato, sen gran traballo, descubriu onde estaban agachados os ovos e sentiu pasadas no andarnio: era o can vello que viña na súa procura.
-Imos chamar aos compañeiros -propuxo o can vello.
Ao pouco chegaron os outros. Fartáronse todos, pois para todos atoparon mantenza ao seu xeito, e cada un deles tomou o mellor acomodo: o can vello, sen forzas, botouse ao canto da porta, o galo, sempre medoñento, empoleirouse no alto dunha trabe, o señor gato deitouse na lariza e o compadre burro acubillouse nun curruncho do andamio.
Pola media noite chegou pola eira un fato de homes baralla que baralla: Viñan cangados con envurullos e desfeitos de cansazo: eran ladróns que traían o froito dos seus roubos. Cando ían entrar na casa, un deles oíu alentar o burro e cavilou se non sería a xustiza que os agardaba, e todos pillaron a escape a se agacharen nunha traga do fondal da horta. Chegados alí, sen azos, ao iren acougando, foi un e propuxo de botaren sortes para ver a quen lle tocaba de ir en descuberto, e tocoulle ao máis novo que era tamén o máis espelido e arriscado.
Marchou o ladrón e, de chegando á casa, escoitou. Todo era silencio. Entrou para dentro. O recendo dos ovos aformigoulle na gorxa, chegouse á lareira ás apalpadelas e fixo mentes de pillar un tizón e, como o que quixo pillar non era outra cousa que os ollos do gato a lucir na escuridade, enrabechouse o animal e bríncou fero rabuñándolle a cara. Dolorido o home berrou cheo de medo, mais, daquela o compadre burro, que espertara, ceiboulle cando pasou polo andamio un par de couces que o fixeron caer de fociños riba do can vello que acordou espaventado chantándolle os dentes onde puido e, co rebumbio, o galo, empoleirado na súa trabe, ergueu a cabeza e, batendo as ás, non deixaba de cantar: “¡Quiquiriqui! ¡quiquiriqui!”
Cando o pobre do ladrón máis morto ca vivo chegou a pé dos compañeiros, contoulles a tremer:
-¡Somos perdidos! ¡Agora si que estamos perdidiños! ¡Temos que fuxir de contado se non queremos vernos na cadea!
E contoulle aos da compaña:
-Cando entrei na cociña, un demo cunha meiga brincou en min e rabuñoume como vedes, quixen saír para fóra e un doume un trancazo nos cadrís e caín de fociños. Ao querer pasar pola porta, un soldado que non me puido botar man foise e feriume coa súa navalla e, co balbordo que entre todos armaron, acordou o xuíz, e o condenado, dende o alto da casa, doente porque eu fuxía, deu en berrar: “¡Traédemo aquí! ¡Traédemo aquí!” ¡Xa volo dixen, temos que fuxir, estamos perdidiños!
E disque fuxiron e que a compaña dos catro amigos viviu na casa moi regalada e moitos anos sen que ninguén os anoxara.